Besin alerjisi ile besin intoleransı aynı şey değildir
Besin alerjisinde bağışıklık sistemi devrededir ve çok küçük miktarlar bile tepki başlatabilir; tepki dakikalar içinde ortaya çıkar ve ağır olabilir. Laktoz intoleransı gibi durumlarda ise sorun sindirim enzimindedir; yakınmalar karın ağrısı, şişkinlik ve ishalle sınırlıdır ve yaşamı tehdit etmez. İkisinin tedavisi de izlemi de farklıdır.
En sık sorumlu besinler
Çocukluk çağında en sık inek sütü ve yumurta alerjisi görülür. Bunları fındık, fıstık ve diğer sert kabuklu yemişler, buğday, susam, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleri izler. Süt ve yumurta alerjisi çoğu çocukta okul çağına gelmeden kaybolurken, fıstık ve deniz ürünü alerjileri daha kalıcı olma eğilimindedir.
Belirtiler
Hızlı (IgE aracılı) tepkiler besinin alınmasından sonraki dakikalar içinde başlar:
- Ağız çevresinde ve vücutta kaşıntı, kızarıklık, kurdeşen
- Dudak, göz kapağı ve yüzde şişme (anjiyoödem)
- Kusma, karın ağrısı, ishal
- Burun akıntısı, hapşırık, öksürük, hışıltı
- Ağır olgularda ses kısıklığı, nefes darlığı, tansiyon düşmesi ve bayılma
Gecikmiş tipte tepkiler saatler ya da günler içinde ortaya çıkar; süt çocuğunda kanlı dışkılama, inatçı kusma, kilo alamama ve şiddetlenen egzama şeklinde görülebilir.
Anafilaksi birden fazla sistemi etkileyen, hızla ilerleyen ve yaşamı tehdit eden alerjik tepkidir. Nefes darlığı, ses değişikliği, yutma güçlüğü, baygınlık ya da yaygın döküntüyle birlikte kusma varsa derhal 112 aranmalı, reçete edilmişse adrenalin oto-enjektör bacağın dış yan tarafına gecikmeden uygulanmalıdır.
Tanı
Tanı öyküyle başlar: hangi besin, ne kadar süre sonra, hangi bulgularla, kaç kez. Ardından deri prik testi ve kanda spesifik IgE ölçümü ile duyarlılık araştırılır. Sonuçlar öyküyle uyumlu değilse ya da alerjinin geçip geçmediği merak ediliyorsa, hekim gözetiminde besin yükleme testi yapılır. Bu test besin alerjisinde tanıyı kesinleştiren en güvenilir yöntemdir.
Test sonucuna bakılarak, hiç yenmemiş ve hiç tepki vermemiş besinlerin diyetten çıkarılması doğru değildir. Gereksiz kısıtlama hem büyümeyi olumsuz etkiler hem de o besine karşı alerji gelişme riskini artırabilir.
Tedavi
Sorumlu besinden kaçınma tedavinin temelidir. Etiket okuma alışkanlığı kazanmak, çapraz bulaşmayı önlemek ve okul ile aile çevresini bilgilendirmek gerekir. Ağır tepki riski olan çocuklara adrenalin oto-enjektör reçete edilir; ailenin ve okul personelinin kullanımını bilmesi hayat kurtarır.
Ağızdan duyarsızlaştırma tedavisi (SOTI): Uygun seçilmiş çocuklarda, sorumlu besin çok küçük miktarlardan başlanarak hekim gözetiminde kademeli artırılır. Amaç, kaza ile alım durumunda ağır tepki gelişmesini önleyecek bir tolerans oluşturmaktır. Bu tedavi yalnızca deneyimli merkezlerde, gözlem altında yürütülür; evde kendi başına denenmesi tehlikelidir.
Doğal seyir
İnek sütü ve yumurta alerjisi olan çocukların büyük bölümünde alerji okul çağına kadar kendiliğinden kaybolur. Bunu anlamanın tek yolu düzenli aralıklarla yeniden değerlendirme ve gerektiğinde yükleme testidir. Bu nedenle besin alerjili çocuklar belirli aralıklarla kontrole çağrılır; tanı bir kez konup yıllarca dokunulmadan bırakılmaz.